Wat is een verteller

De verteller is de instantie die in een verhaal aan het woord is en gebeurtenissen aan de lezer presenteert. Dat is niet automatisch de schrijver van het boek. De verteller kan zelf een personage zijn, maar kan ook buiten de vertelde gebeurtenissen blijven.

Wie spreekt er?

Begin bij een concrete zin. In ‘Ik hoorde de sleutel in het slot’ vertelt een ik over een eigen waarneming. In ‘Zij hoorde de sleutel in het slot’ wordt over een personage verteld. Alleen het voornaamwoord vertelt nog niet alles: je moet verder lezen om te zien hoeveel de verteller weet en vanuit welk moment er verteld wordt.

Voor literaire begrippen biedt het Algemeen letterkundig lexicon van DBNL een naslagwerk. Gebruik een term om preciezer te kijken, niet als vervanging voor wat er werkelijk in de passage staat.

De schrijver is niet automatisch de ik

Een roman met ‘ik’ kan verzonnen zijn. Ook wanneer de hoofdpersoon kenmerken met de auteur deelt, volgt daaruit niet dat iedere gebeurtenis autobiografisch is. Kijk naar hoe het boek wordt gepresenteerd en naar betrouwbare toelichting voordat je uitspraken over het echte leven van de auteur doet.

Dat onderscheid helpt ook als een verteller iets onaangenaams of tegenstrijdigs zegt. Je kunt onderzoeken hoe de tekst die uitspraak plaatst zonder ze direct als persoonlijke mening van de auteur te behandelen.

Wie ziet en weet wat?

Let op de informatie die je krijgt. Weet je alleen wat één personage ziet en denkt? Of wisselt de tekst tussen gedachten van verschillende personen? Krijg je een uitleg die geen enkel personage op dat moment kan weten? Zulke vragen laten zien hoe jouw blik als lezer wordt gestuurd.

Vergelijk deze eigen voorbeelden: ‘Mila telde zijn stappen en hoopte dat hij zou blijven’ en ‘Hij stapte naar buiten. Mila bleef bij het raam staan.’ In het eerste voorbeeld krijg je toegang tot Mila’s hoop. In het tweede moet je meer afleiden uit haar gedrag. Geen van beide manieren is op zichzelf beter.

Een verteller kan terugkijken

Een ik die vertelt over zijn jeugd weet soms al hoe gebeurtenissen afliepen. Daardoor kunnen het kind dat iets beleeft en de latere stem die erover vertelt verschillend reageren. Kijk of de tekst dat verschil laat merken, bijvoorbeeld door terugblikken of opmerkingen over wat de ik toen nog niet wist.

Wil je dat zelf proberen, schrijf dan eerst een gebeurtenis alsof die nu plaatsvindt. Schrijf daarna dezelfde gebeurtenis vanuit tien jaar later. Gebruik het kladblad in het atelier om beide versies te bewaren.

Neem één passage mee naar een gesprek

Kies drie tot vijf zinnen waarin de verteller duidelijk aanwezig is. Vraag je leesclub wie hier spreekt, welke informatie jullie krijgen en welke informatie ontbreekt. Je hoeft het niet meteen eens te zijn. Laat iedere interpretatie aansluiten op woorden uit de tekst.

In de startgids voor een leesclub vind je een eenvoudige opzet voor zo’n gesprek. Met de planner reserveer je er een afgebakend deel van de avond voor.

Veelgestelde vragen