Rijmschema kiezen zonder je tekst te forceren

Kies een rijmschema door naar de laatste klank van iedere regel te luisteren en gelijke klanken dezelfde letter te geven. Het schema beschrijft wat je hoort. Het hoeft niet vooraf vast te staan en het vertelt niet of een gedicht goed is.

Wat zeggen de letters?

In het Algemeen letterkundig lexicon van DBNL verwijst een rijmschema naar de volgorde waarin eindrijm terugkomt. De eerste klank noem je A. Hoor je een andere klank, dan wordt dat B. Komt de eerste terug, dan schrijf je opnieuw A. Je let op de uitspraak, niet alleen op de letters waarmee een woord eindigt.

Probeer het met de woorden tuin, neer, puin, weer. Tuin en puin horen bij elkaar; neer en weer vormen een tweede paar. Het schema is dus ABAB. In de rijmwerkbank kun je iedere regel zelf van een letter voorzien. De tool controleert de klank niet voor je: hardop lezen blijft nodig.

Drie patronen om mee te beginnen

Bij gepaard rijm volgen de partners elkaar op: AABB. Dat kan een afgerond gevoel geven na ieder tweetal regels. Bij gekruist rijm, ABAB, moet je iets langer op de terugkerende klank wachten. Omarmend rijm, ABBA, zet een rijmpaar om een ander paar heen. Dit zijn mogelijkheden, geen voorschriften over welke stemming erbij hoort.

Schrijf eerst vier zinnen over hetzelfde moment. Onderstreep de laatste woorden en bekijk wat er al gebeurt. Misschien ontdek je een patroon dat je wilt versterken. Misschien leidt het rijm je juist af van wat je wilde zeggen. In dat geval is een vrij vers ook een bruikbare keuze.

Pas op voor de zin die alleen bestaat om te rijmen

Een rijmwoord kan een verrassende gedachte losmaken. Maar het kan ook een vreemde woordvolgorde afdwingen. Lees daarom eerst alsof de tekst gewoon proza is. Begrijp je de zin? Zou je die ook zonder rijm willen opschrijven? Een wat ongewone zin is niet automatisch verkeerd; de vraag is of de afwijking iets oplevert.

Neem bijvoorbeeld de eigen oefenzin ‘Ik keek naar de lamp en dacht aan een ramp’. Het rijm is hoorbaar, maar de ramp komt uit het niets. Je kunt die gedachte uitwerken, of een ander slotwoord zoeken. Kies niet automatisch het eerste woord uit een rijmwoordenboek.

Doe één gedachte op twee manieren

Beschrijf in vier regels een regenachtige ochtend. Maak eerst een AABB-versie. Schrijf daarna dezelfde gebeurtenis zonder eindrijm. Vergelijk wat je hebt moeten toevoegen, weglaten of omdraaien. Welke versie heeft de duidelijkste beelden? Waar klinkt je eigen stem het meest door?

Ben je nog aan het zoeken naar een onderwerp, begin dan bij de zes stappen voor je eerste gedicht. Een schema is een gereedschap. Je mag het neerleggen zodra een andere vorm beter werkt.

Veelgestelde vragen